Sterrenstof

Tijdens de jubileumbijeenkomst van de HVN op 13 september 2025 hield Dr. Alexander Rennings een lezing over ijzer in de dode en levende natuur.

Inleiding

Stel u voor, U ademt zuurstof in die ooit door plankton in de oceaan is gemaakt. In uw bloed vervoeren miljarden hemoglobine moleculen die zuurstof. In elk van die moleculen zit een ijzeratoom. Zonder dat ene atoom valt het hele systeem stil.

Datzelfde ijzer kan een mens ziek maken als het zich opstapelt. Dan noemen we het hemochromatose, ofwel ijzerstapeling. Over die ziekte vindt u op de HVN website al veel informatie. In dit artikel kijken we een laag dieper. We volgen ijzer van het heelal tot in uw lichaamscellen en laten zien waarom het zo lastig is om precies genoeg ijzer te hebben.

Voor achtergrondinformatie over de ziekte zelf kunt u steeds doorklikken naar ‘Hemochromatose in het kort’.

1. IJzer is sterrenstof

Ijzer ontstaat niet op aarde. Het wordt gemaakt in het binnenste van zware sterren en bij supernova’s, waar elementen als ijzer het heelal in worden geblazen. Dat materiaal vormt stofwolken waar later nieuwe sterren en planeten uit ontstaan.

Onze aarde is dus letterlijk opgebouwd uit sterrenstof. IJzer is daar een groot deel van. In de kern van de aarde is ijzer zelfs de belangrijkste bouwsteen. Aan het oppervlak komen we het tegen in gesteenten, in bodem, in water en uiteindelijk in planten en dieren.

Voor ons lichaam is ijzer ideaal. Het kan makkelijk elektronen opnemen en afstaan. Precies wat nodig is om zuurstof te vervoeren en energie in cellen te maken. Daarom is ijzer in bijna alle levende systemen ingebouwd.

2. Van oceaan naar long naar cel

Plankton en zuurstof

Voordat er mensen waren, waren er al micro-organismen in de oceaan. Een deel daarvan is afhankelijk van ijzer om fotosynthese te doen. Met hulp van zonlicht zetten zij water en CO₂ om in zuurstof. Op sommige plekken is ijzer in zeewater zo schaars dat het de groei van dit plankton beperkt. Dat is ook getest in experimenten waarbij extra ijzer in de oceaan werd gebracht.

Het resultaat is: meer plankton, meer zuurstofproductie en een klein effect op de opslag van CO₂. De boodschap blijft hetzelfde. Zonder ijzer geen draaiende biologische motor op aarde.

IJzer in uw lichaam

In het menselijk lichaam zien we hetzelfde patroon terug. IJzer zit onder meer in:

• hemoglobine in rode bloedcellen
• myoglobine in spieren
• enzymen in de energiecentrales van de cel
• enzymen in lever, hormoonklieren en het immuunsysteem

Een volwassene heeft gemiddeld drie tot vier gram ijzer in het lichaam. Een groot deel daarvan is gebonden in hemoglobine.

Meer basisinformatie over hoe ijzerstapeling ontstaat vindt u op deze website bij ‘Hemochromatose in het kort’.

3. IJzertekort: het andere uiterste

Wereldwijd is bloedarmoede door ijzertekort nog steeds een van de grootste oorzaken van ziekte en vermoeidheid, vooral bij jonge kinderen en vrouwen. Grote onderzoeksprogramma’s laten zien dat ijzertekort veruit de belangrijkste oorzaak is van bloedarmoede in veel regio’s.

Gevolgen van ijzertekort kunnen zijn:

• vermoeidheid en kortademigheid
• slechtere concentratie
• meer infecties
• bij kinderen: problemen in groei en ontwikkeling,

In rijke landen is ijzertekort een stuk minder vaak levensbedreigend dan vroeger, maar het komt nog steeds voor, vooral bij mensen die weinig vlees eten, veel bloed verliezen of een darmaandoening hebben.

Onze biologische systemen zijn ingericht om ijzertekort te voorkomen. De hele aansturing van ijzeropname in de darm is daar op afgestemd. Dat maakt het begrijpelijk dat een systeem

soms ‘doorslaat’ en juist te veel ijzer blijft opnemen. Dat is wat er bij erfelijke hemochromatose gebeurt.

4. Te veel ijzer: van nuttig naar giftig

Waarom te veel ijzer schadelijk is

In kleine hoeveelheden is ijzer onmisbaar. In grote hoeveelheden werkt het als een soort roestversneller in het lichaam. Vrij ijzer kan agressieve zuurstofradicalen vormen die eiwitten, membranen en DNA beschadigen.

Normaal is het lichaam hier goed tegen beschermd. IJzer wordt strak gebonden aan eiwitten als transferrine en ferritine. Pas als de voorraad te groot wordt en de buffers vollopen, begint ijzer zich op te stapelen in organen.

Bij hemochromatose gaat dat stapelen door, omdat de ‘thermostaat’ voor ijzeropname defect is. Het lichaam blijft ijzer opnemen uit voedsel, ook als er al genoeg is. Uitgebreide uitleg over wat er dan in organen gebeurt, vindt u op deze site bij ‘Gevolgen van hemochromatose’.

5. Een erfelijke verstoring van de ijzerthermostaat

Bij de meeste mensen met erfelijke hemochromatose zit de fout in het HFE-gen. Dat gen regelt mee hoeveel ijzer via de darm wordt opgenomen. Bij een HFE-mutatie schat het lichaam de eigen ijzervoorraad verkeerd in. De darm blijft ijzer doorlaten, ook als de voorraad al ruim voldoende is.

Wie hemochromatose krijgt, hangt af van:

• het type mutatie
• of iemand één of twee foutjes heeft
• andere factoren zoals bloedverlies, voeding, alcohol en ontstekingen

De erfelijke achtergronden en de kans voor familieleden worden op deze site al uitgebreid uitgelegd bij ‘Erfelijkheid en hemochromatose’.

Wat dit artikel toevoegt is vooral het grotere plaatje. Evolutionair gezien is het best logisch dat een variant die iets meer ijzer laat opnemen lang heeft kunnen ‘meelopen’. In tijden van slechte voeding en veel infecties gaf dat mogelijk zelfs een voordeel. In onze tijd, met overvloedig eten en goede zorg, kantelt dat en wordt het risico op ijzerstapeling zichtbaar.

6. Hoe weet je of je te veel ijzer stapelt?

In de medische praktijk worden twee eenvoudige bloedwaarden gebruikt als eerste signaal:

• Ferritine: een maat voor de ijzervoorraad
• Transferrineverzadiging: hoeveel van het transporteiwit transferrine is gevuld met ijzer.

Bij hemochromatose zijn beide vaak verhoogd. De details over welke waarden afwijkend zijn en hoe vervolgonderzoek eruitziet, vindt u op de pagina ‘Diagnose hemochromatose’.

Belangrijk om te onthouden Een verhoogd ferritine betekent niet altijd ijzerstapeling. Ontstekingen, leverziekte en overgewicht kunnen ferritine ook verhogen. Daarom hoort er altijd een goede interpretatie bij, door een arts.

7. Wat kunt u doen als u hemochromatose heeft?

Hier houd ik het bewust kort, omdat de site hier al goede verdiepingspagina’s voor heeft.

Behandeling

De basis van de behandeling is:

• ijzer uit het lichaam halen door aderlaten
• in sommige gevallen een behandeling met erytrocytaferese.

Hoe vaak u moet komen en hoe lang de intensieve fase duurt, hangt af van uw ijzerwaarden en uw conditie. Uitgebreide informatie staat op ‘Behandeling van hemochromatose’.

Voeding en leefstijl

Met voeding kunt u de hoeveelheid ijzer die dagelijks wordt opgenomen een beetje beïnvloeden. U vindt concrete tips over vitamine C, thee, rood vlees, alcohol en verrijkte producten op de pagina ‘Voeding en hemochromatose’.

Met voeding kunt u de hoeveelheid ijzer die dagelijks wordt opgenomen een beetje beïnvloeden. U vindt concrete tips over vitamine C, thee, rood vlees, alcohol en verrijkte producten op de pagina ‘Voeding en hemochromatose’.

Steun en belangenbehartiging

Hemochromatose is meer dan alleen een bloedwaarde. Het raakt werk, gezin en psyche. Op hemochromatose.nl vindt u

• informatie over lotgenotencontact
• uitleg over hoe de vereniging uw belangen behartigt bij artsen, overheid en verzekeraars op ‘Belangenbehartiging’.

Voor wie de diepte in wil is het Zorgboek IJzerstapelingsziekte een goede volgende stap.

8. IJzer als brandstof: terug naar de dode natuur

We zijn begonnen bij sterrenstof. We eindigen weer bij ijzer als ‘dode natuur’.

In Nederland wordt hard gewerkt aan ijzer als circulaire brandstof. Fijn ijzerpoeder kan worden verbrand met zuurstof. Daarbij komt veel warmte vrij voor industrie of elektriciteitsopwekking. Het reactieproduct is roest. Dat roest kan met duurzame energie weer worden ‘teruggebracht’ tot ijzer. Zo ontstaat een kringloop van ijzer als energiedrager.

Voor patiënten is dit vooral een mooi beeld. Hetzelfde element dat in uw bloed zuurstof draagt, kan in een fabriekshal als schone brandstof werken. Het onderstreept hoe centraal ijzer staat in zowel levende als niet-levende systemen.

9. Samenvatting

• IJzer is nodig in bijna elke levende cel en komt uit sterrenstof;
• Ons lichaam is gebouwd om ijzertekort te voorkomen;
• Bij hemochromatose werkt de ijzerthermostaat niet goed en ontstaat ijzerstapeling;
• Te veel ijzer beschadigt organen, maar met tijdige diagnose en behandeling is schade vaak te voorkomen;
• De details over klachten, diagnose, behandeling, erfelijkheid en voeding staan al op andere pagina’s van hemochromatose.nl;
• Dit artikel voegt daar het grote verhaal aan toe en koppelt de biologie van ijzer aan uw praktijk als patiënt of naaste

FAQ over ijzer en hemochromatose